تولید و مصرف فولاد در ایران

ایران در سال ۲۰۱۶ با تولید حدود ۱۶ میلیون تن فولا خام، همچون سال ۲۰۱۵، رتبه چهاردهم جهانی در زمینه تولید فولاد را کسب کرده است. هرچند که ایران جزو ۱۵ کشور برتر تولیدکننده فولاد خام جهان است اما نام آن در میان ۲۰ صادرکننده عمده محصولات فولادی به‌چشم نمی‌خورد که شاید دلیل عمده این امر را می بایست در سیاست های دولت به منظور پوشش دهی نیاز داخلی و اولویت آن بر صادرات جستجو نمود.

تاریخچه

اولین تلاش برای تأسیس کارخانه آهن و فولاد در کشور، به قبل از سال ۱۹۳۰ میلادی (۱۳۰۹ شمسی) برمی¬گردد. بروز جنگ جهانی دوم باعث توقف عملیات ساختمانی پروژه ساخت کارخانه آهن و فولاد در ایران شد. دو دهه پس از آن، دو عامل بهبود اوضاع اقتصادی کشور و نیز افزایش تقاضای داخلی فولاد، زمینه تأسیس اولین کارخانه تولید محصولات فولادی در ایران را فراهم آورد. در این رابطه یک واحد نورد تولید فولادهای ساختمانی در کشور بنا شد که این واحد با واردات محصولات فولادی نیمه تمام و انجام عملیات نورد بر روی آنها، محصولات خود را به بازار عرضه می‌کرد.

در اواسط دهه ۱۳۴۰ شرکت ملی صنایع فولاد ایران برای تولید آهن و فولاد به روش‌های احیای مستقیم تاسیس شد. اولین کارخانه فولادسازی در سال ۱۳۵۰ در اصفهان ساخته و در همان سال به بهره ‌برداری رسید. پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ تغییراتی بنیادی در سازمان صنایع فولاد ایران صورت گرفت و شرکت‌های داخلی با یکدیگر ادغام شدند و شرکتی تحت عنوان شرکت ملی فولاد ایران (NISCO) را تاسیس نمودند.

از سال ۱۳۵۸ تا سال ۱۳۷۹ شرکت ملی فولاد ایران به عنوان تنها متولی فولاد کشور فعالیت داشت. در سال ۱۳۷۹ به موجب ماده ۶ قانون تمرکز امور صنعت و معدن و تشکیل وزارت صنایع و معادن (مصوب سال ۱۳۷۹(، سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی (ایمیدرو) تاسیس گردید و شرکت های تولید کننده فولاد کشور نظیر شرکت ملی فولاد ایران، شرکت فولاد مبارکه اصفهان، شرکت ذوب آهن اصفهان و شرکت فولاد خوزستان تحت پوشش سازمان مذکور قرار گرفتند.

در سال ۲۰۰۷ ایران در میان ۴۰ کشور برتر تولید کننده فولاد با حجم تولیدی معادل ۱۰.۱ میلیون تن و سهمی در حدود ۰.۸ درصد از تولید جهانی فولاد، جایگاه بیستم در جهان و رتبه اول در میان کشورهای خاورمیانه را به خود اختصاص داد. مکانی که در سال ۲۰۰۶ نیز با تولید سالانه ای معادل ۹.۸ میلیون تن در آن حضور داشت. در این رده‌بندی کشور ترکیه با ۲۵.۸ ملیون تن در رده یازدهم، مصر با ۶.۲ ملیون تن در رده ۲۷ و عربستان با ۴.۶ ملیون تن در رده ۳۵ قرار داشتند. همچنین کشورهای چین، ژاپن، ایالات متحده، روسیه، هند، کره جنوبی، آلمان، اوکراین، برزیل و ایتالیا در رده های اول تا دهم قرار داشتند.

مطابق برنامه ریزی های صورت گرفته جهت پاسخگویی مناسب به تقاضای داخلی و همچنین توسعه صادرات در راستای سیاست کاهش وابستگی به درآمد نفت، ظرفیت تولید فولاد خام ایران می بایست از ۷ میلیون تن در انتهای برنامه دوم توسعه به حدود ۹‌ میلیون تن در پایان برنامه سوم (۱۳۸۴)، ۲۸.۹ میلیون تن در پایان برنامه چهارم (۱۳۸۸)، ۴۲ میلیون تن در پایان برنامه پنجم (۱۳۹۲) و در انتهای برنامه چشم انداز ۲۰ ساله به حدود ۵۵ میلیون تن افزایش می یافت.

تولیدکنندگان فولاد در ایران

تولید فولاد خام ایران در ۴ گروه تولیدی به شرح جدول ذیل صورت می گیرد که در آن میزان تولید سالانه و سهم بازار هر یک از آنها آورده شده است.

فهرست گروه های تولید فولاد خام و سهم هریک در بازار ایران (سال ۱۳۹۴)

 

توضیح: در جدول فوق آمار تولیدات شرکت فولاد هرمزگان در حجم تولید شرکت فولاد مبارکه و آمار تولیدات شرکت های فولاد خراسان و فولاد آلیاژی در حجم تولید شرکت ملی فولاد ایران لحاظ شده است.

تولید محصولات فولادی ایران نیز در ۴ گروه تولیدی به شرح جدول ذیل صورت می گیرد که در آن میزان تولید سالانه و سهم بازار هر یک از آنها آورده شده است.

فهرست گروه های تولید محصولات فولادی و سهم هریک در بازار ایران (سال ۱۳۹۴)

 

توضیح: در جدول فوق آمار تولیدات شرکت های فولاد آذربایجان و نورد لوله اهواز نیز در آمار تولیدات دو شرکت مذکور در توضیح ذیل جدول قبل، در حجم تولید شرکت ملی فولاد ایران لحاظ شده است.

ساختار بازار فولاد ایران

صنعت فولاد، چه در ایران و چه در مقیاس جهانی، صنعتی با تمرکز بالاست. به این معنی که حجم زیادی از تولید توسط تعداد محدودی از شرکت های تولید کننده صورت می گیرد و این به معنی کاهش رقابت و افزایش انحصار در این صنعت می باشد.

بررسی ساختار بازار ایران با محوریت درجه تمرکز در بخش تولید فولاد خام و محصولات فولادی به نتایج مشابهی منتهی می شود. به این ترتیب که در سال ۱۳۹۴ شرکت فولاد مبارکه به تنهایی بیش از ۵۰ درصد بازار تولید فولاد خام و محصوات فولادی را در اختیار دارد که اگر حجم تولیدات ذوب آهن اصفهان را نیز به آن بیافزاییم، این مقدار به بیش از ۶۵ درصد در تولید فولاد خام و ۷۵ درصد در تولید محصولات فولادی خواهد رسید. دو شرکت فوق الذکر به همراه شرکت فولاد خوزستان در مجموع نزدیک به ۹۲ درصد بازار تولید فولاد خام ایران را در دست دارند.

تامین قراضه در صنعت فولاد ایران

تامین قراضه یکی از مسائل مهم در صنعت فولاد ایران است که جهت مقابله با این مشکل کنار گذاشتن تجهیزات فرسوده، احداث واحدهای جدید پلیت‌سازی و تولید آهن اسفنجی الزامی است. لازم به ذکر است که ایران با تولید ماهانه بیش از ۱ میلیون تن آهن اسفنجی، در میان سه کشور برتر در سطح جهان قرار دارد. همچنین شرکت فولاد مبارکه با تولید ۴.۲۳ ‌میلیون تن، بزرگ‌ترین تولیدکننده آهن اسفنجی جهان است.

تولید و مصرف فولاد در ایران

بررسی های مختلف نشان از افزایشی ۲۵ درصدی در سرانه مصرف فولاد ایران طی ۱۰ سال گذشته دارد که معادل افزایش جهانی آن در مدت مشابه می باشد. این در حالی است که براساس گزارش سالانه انجمن جهانی فولاد، سرانه مصرف فولاد ایران در سال ۲۰۱۵ با ۲۶۲.۹ کیلوگرم، حدود ۱۷ درصد از مقدار جهانی آن بالاتر است.

در جدول ذیل میزان تولید، کل و سرانه مصرف سالانه فولاد و محصولات فولادی در ایران از سال ۲۰۰۰ تا سال ۲۰۱۵ آورده شده است. چنانکه ملاحظه می شود تولید و مصرف فولاد در سال ۲۰۱۵ نسبت به سال پیش از آن اندکی کاهش نشان می دهد، اما برآوردهای انجام شده از افزایش این مقادیر در سال ۲۰۱۶ حکایت دارند.

تولید و مصرف جهانی فولاد خام و محصولات فولادی (از سال ۲۰۰۰ تا سال ۲۰۱۵)