سارا اصغری: به منظور سیاستگذاری و برنامهریزی مناسب در توسعه صنعت فولاد کشور تا افق چشمانداز ۱۴۰۴ از سال ۹۳ مطالعات طرح جامع فولاد با محوریت سازمان ایمیدرو و شرکت ملی فولاد ایران به وسیله شرکت مهندسی بینالمللی فولاد تکنیک انجام شد که با رصد مولفههای آن مورد پایش قرار میگیرد.
استیل پرایس خلاصهای از عملکرد پایش طرح جامع فولاد کشور در سال ۹۶ را ارائه داده است که در آخرین جلسه ستاد زنجیره فولاد در سال ۹۶ با حضور وزیر صنعت، معدن و تجارت مطرح و نهایی شد.
طرح جامع فولاد کشور
نظر به نبود توازن زنجیره فولاد و همچنین به منظور سیاستگذاری و برنامهریزی یکپارچه در توسعه صنعت فولاد کشور و دستیابی به هدف سند چشمانداز افق ۱۴۰۴، مطالعات طرح جامع فولاد کشور با محوریت سازمان ایمیدرو و شرکت ملی فولاد ایران به وسیله شرکت مهندسی بینالمللی فولاد تکنیک در سال ۱۳۹۳ تدوین شد. درحالحاضر ۳سال متوالی است که طرح جامع فولاد با رصد مولفههای موجود مورد پایش قرار گرفته و ارزیابیهای لازم بهعمل میآید. گزارش حاضر، خلاصهای از عملکرد پایش طرح جامع فولاد کشور در سال ۱۳۹۶ است.
موازنه زنجیره فولاد در افق۱۴۰۴ با احتساب وضعیت واحدهای فعال و ظرفیتسازی زنجیره فولاد در سال۹۶ براساس نمودار شماره۱ است. بر اساس این نمودار، کسری توازن زنجیره در بخش آهن اسفنجی و کنسانتره وجود دارد و در حلقه تامین سنگ آهن نیز به میزان قابل توجهی استخراج سنگ آهن برای رسیدن به ظرفیت تولید ۵۵ میلیون تن فولاد مورد نیاز خواهد بود.
نمودار شماره۱
نمودار شماره۲ موازنه بر اساس ظرفیت اسمی زنجیره فولاد تا پایان سال۹۶ است. ملاحظه میشود در صورت محاسبه بالانس زنجیره بر اساس ظرفیت کامل در انتهای سال در بخش کنسانتره و گندله، مازاد ظرفیت خواهیم داشت.
نکته قابل تامل این است که در بخش تولید فولاد خام معادل ۶/۳ میلیون تن ظرفیت واحدهای فعال مربوط به واحدهای با ذوب آهن قراضه است که در شرایط موجود حداکثر تا ۵۰درصد ظرفیت خود تولید خواهند داشت و در بخش محصولات نوردی نیز تا انتهای سال۹۶ پیشبینی میشود که ۴۰درصد از ظرفیت اسمی واحدهای نورد محقق شود. پراکندگی موقعیت مکانی این واحدها، ظرفیتهای پایین غیراقتصادی، جابهجایی فراوان مواد، مسائل انرژی و نرخ پایین تولید نسبت به ظرفیت باعث پایین بودن بهرهوری شده است.
نمودار شماره۲
نمودار شماره۳ مقایسه ۹ ماهه تولید زنجیره فولاد در سال ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ است که نشانه رشد در تمامی حلقههای زنجیره فولاد بوده است.
نمودار شماره۳
در نمودارهای شماره ۴ و ۵، سرمایهگذاری مورد نیاز برای تکمیل واحدهای زنجیره فولاد و زیرساختهای مورد نیاز در افق ۱۴۰۴ ملاحظه میشود. گفتنی است در بخش سرمایهگذاری مورد نیاز برای تکمیل واحدهای زنجیره فولاد (نمودارشماره۴) تامین منابع مالی به وسیله جذب تسهیلات بانکی، فاینانس و بهرهگیری از تسهیلات صندوق توسعه خواهد بود. تامین منابع مالی سرمایهگذاری مورد نیاز برای تکمیل زیرساختهای زنجیره فولاد (نمودارشماره۵) که یکی از چالشهای اصلی طرح جامع فولاد است به تعامل با وزارتخانههای مسئول نیاز دارد و در این راستا ستاد زنجیره فولاد اقدامهای مورد نیاز را در برنامه قرار داده است.
نمودار شماره۴
نمودار شماره۵
نمودار شماره۶ مربوط به پیشبینی حجم صادرات فولاد و محصولات فولادی ایران در افق ۱۴۰۴ است که در گزینههای مختلف مقایسه شده و گزینه منتخب پیشبینی بر اساس سهم صادرات در تولید کشور به میزان ۱۴میلیون تن با توجه به تجربه روند گذشته خواهد بود.
نمودار شماره۶
نمودار شماره۷ مربوط به تجارت فولاد خام و محصولات فولادی در ۳ سال گذشته است که با توجه به رشد قابل توجه در سالهای گذشته، تراز تجاری مثبت ۸/۴ میلیون تن در پایان سال۱۳۹۶ برآورد شده است.
نمودار شماره۷
نمودارهای شماره ۸ و ۹ مربوط به میزان واردات و صادرات فولاد خام و محصولات فولادی در ۹ ماهه نخست سال ۱۳۹۶ است و سهم افزایش صادرات فولاد خام و کاهش صادرات محصولات تخت نسبت به سال گذشته، قابل توجه است.
نمودار شماره۸
نمودار شماره۹
نمودار شماره۱۰ مربوط به تجارت محصولات صنایع معدنی است که افزایش سهم قابل توجه صادرات در بخش کنسانتره سنگ آهن، گندله و آهن اسفنجی در سال ۱۳۹۶ وجود دارد.
نمودار شماره۱۰
نمودار شماره۱۱ مربوط به پیشبینی مصرف فولاد تا افق ۱۴۰۴ است که در سناریوهای مختلف، محاسبه شده و میانگین بهدست آمده از ۴ سناریو به میزان ۲/۳۰ میلیون تن خواهد بود که البته با ادامه این روند در افق ۱۴۰۴ با لحاظ رشد جمعیت میران مصرف سرانه فولاد حدود ۳۴۰ کیلوگرم به ازای هر نفر خواهد بود، درصورتی که این میزان درحالحاضر ۲۳۰ کیلوگرم است. گفتنی است با توجه به برآورد مصرف ۳۰ میلیون تن در افق ۱۴۰۴ برای برآورده کردن نیاز به تولید ۵۵ میلیون تن باید حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون تن صادرات داشته باشیم که یکی از مسائل طرح جامع بود و باید به منظور تحقق اهداف در این بخش، برنامهریزیهای منسجمی بهعمل آید.
نمودار شماره۱۱
نمودار شماره۱۲ وضعیت تولید، صادرات، واردات و مصرف ظاهری محصولات فولادی در ۹ ماهه ابتدای سال ۹۶ در مقایسه با ۹ماهه ابتدای سال ۹۵ را نشان میدهد و ملاحظه میشود با توجه به مولفههای موجود، رشد قابل توجهی در مصرف ظاهری وجود نداشته است.
نمودار شماره۱۲
نقشه زیر درباره جانمایی واحدهای فولادی با محدودیتهای زیستمحیطی است و توسعه فولاد درمناطق حاشیه آبهای آزاد کشور موردنظر خواهد بود.
درباره جمعبندی گزارش و نتایج پایش طرح جامع فولاد کشور نکات اصلی که موردنظر قرار گرفته به این شرح است:
• کنترل نسبی و هدفمند کردن مجوزهای صادر شده واحدها در راستای توازن زنجیره فولاد کشور در وزارت صنعت، معدن و تجارت
• پیگیری اکتشافات و توسعه ذخایر سنگ آهن و پیشبینی سرمایهگذاری برای تامین مواد اولیه در سایر کشورها
• توازن نسبی زنجیره فولاد نسبت به سال ۱۳۹۲ تحقق یافته است.
• پایش طرحهای زنجیره فولاد بهطور مستمر به وسیله کارگروهی متشکل از نمایندگان معاونت طرح و برنامه و معدن و صنایع معدنی وزارت صنعت، معدن و تجارت، ایمیدرو، شرکت ملی فولاد ایران، انجمن تولیدکنندگان آهن و فولاد ایران، انجمن سنگ آهن ایران و مشاور شرکت فولاد تکنیک
• پیگیری ساخت ۲ پکیج ۱۰ میلیون تنی در منطقه هرمزگان و چابهار با هدف واردات مواد اولیه و صادرات محصولات نهایی
• تشکیل کارگروههای تخصصی برای توسعه زیرساخت (کارگروه حملونقل ریلی، بندر، آب و…. )
• پیگیری تامین منابع مالی و جذب سرمایهگذاری خارجی
• روزآمد کردن و بکارگیری فناوریهای نو در طرحهای جدید فولادی برای افزایش بهرهوری
• بررسیهای لازم برای تهیه بستههای سرمایهگذاری تولید محصولات فولادی با ارزشافزوده بالا
• توسعه صادرات در زنجیره فولاد به ویژه در بخش محصولات.
چالشهای صنعت فولاد
درباره چالشهای صنعت فولاد که در طرح جامع به برخی از آنها اشاره شده و به برخی اشاره نشده است، مجید محمودی کارشناس فولاد در گفتوگو با صمت اظهار کرد: کلیات طرح جامع، تفاوت چندانی با سالهای گذشته ندارد. یکی از تاکیدات طرح جامع فولاد، رسیدن به ظرفیت ۵۵ میلیون تن است. البته یکی از انتقادهایی که به طرح جامع فولاد میتوان وارد کرد، ایجاد ظرفیت ۵۵ میلیون تن است که آیا اصلا رسیدن به این ظرفیت امکانپذیر است و فراتر از این پرسش اینکه آیا رسیدن به چنین ظرفیت فولادی در کشور ضرورت دارد؟
محمودی در ادامه خاطرنشان کرد: یکی از مسئلههایی که ظرفیت ۵۵ میلیون تن فولاد در افق چشمانداز را توجیهپذیر میکند، سرانه مصرف فولاد در کشور است چراکه اگر سرانه مصرف کشور در زمینه فولاد در افق چشمانداز، از ۲۳۰ کیلوگرم فعلی – با این پیشفرض که وضعیت اقتصادی کشور بهبود یابد و تحریمی وجود نداشته باشد- به ۳۳۰ کیلوگرم برسد، به عدد سالانه ۳۰ میلیون تن مصرف فولاد خواهیم رسید که با توجه به میزان ۵۵میلیون تن باید حدود ۲۵میلیون صادرات داشته باشیم.
این کارشناس فولاد افزود: این میزان صادرات نیازمند مکانیسمهای ویژه خود مانند خط ریلی و ایجاد بنادر جدید در کشور و از سویی نیازمند بازاریابیهای مناسب در منطقه و در بعد بینالمللی است. از اینرو هنوز توجیه ۵۵میلیون تن تولید فولاد با این شرایط و با توجه به موضوع کمآبی جای سوال دارد. موضوع این است که آیا این میزان تولید مازاد آنقدر ارزشافزوده به همراه میآورد که آن را تولید و صادر کنیم؟ هرچند هنوز کسی یا مرجعی به صراحت تولید ۵۵میلیون تن فولاد را زیرسوال نبرده است. وی با اشاره به سایر چالشهایی که در مسیر تولید فولاد در افق چشمانداز وجود دارد، گفت: مهمترین مشکل ما برای رسیدن به ظرفیت ۵۵ میلیون تن این است که زیرساختهای کشور به هیچوجه مناسب این ظرفیت تولید نیستند، چون برای تولید ۵۵ میلیون تن فولاد باید حدود ۱۰۷ تا ۱۰۸ میلیون تن سنـگ آهن از معادن جابهجا شـود یا اگر کمبودی دارد از خـارج وارد کنیم که ایـن جابهجایی نیازمند خط ریل است و خط ریلهای موجود به هیچ عنوان جوابگوی این ظرفیت در نظـر گرفته نشدهاند. از سوی دیگر برخی باید دوخطه شوند. خطوط ریلی نیازمند سرمایهگذاریهای بسیاری است. البته زیرساختها شامل جاده، ریل و ایجاد بنادر جدید بهعلاوه تامین آب، برق و گاز است. البته اگر در تامین گاز مشکلی نداشته باشیم در زمینه آب با چالش جدی روبهرو خواهیم بود چون اگر قرار باشد مشکل آب را حل کنیم باید تمام واحدهای جـدید را به سمت بنادر جدید ببریم و از آب شیرینکن استفاده کـرده و از همانجا نیز صادر کنیم.
از سوی دیگر اگر در بنادر تولید داشته باشیم دیگر نیاز به خطوط ریلی گسترده نخواهیم داشت. این کارشناس فولاد در ادامه تاکید کرد: یکی از موضوعهای قابل توجه دیگر که میتوان بهعنوان چالش صنعت فولاد مطرح کرد، توسعه معادن است. درحالحاضر با گسترش گندلهسازی، تعادلی ایجاده شده اما این توازن در کنسانتره همچنان ایجاد نشده است و با کمبود روبهرو هستیم. پیش از کنسانتره نیز با کمبود سنگ آهن روبهروییم. بهنظر میرسد بهترین راه این است که بخش زیادی از تولید را به سمت بنادر پیش ببریم و سنگ آهن مورد نیاز را بهجای اینکه از معادن داخل تامین کنیم از خارج وارد کنیم. بنابراین یکی از گزینههایی که باید در طرح جامع دیده شود، واردات سنگ آهن است. وی در پاسخ به این پرسش که مناطق امیدبخشی در زمینه سنگ آهن اکتشاف شده است. آیا این معادن قادر به تامین کشور در افق چشمانداز خواهد بود، گفت: از ابتدا تا پایان سال ۹۶، ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تن سنگ آهن به معادن کشور اضافه شده است. موضوع این است که این معادن در سراسر کشور خیلی گسترده و فعالند و انتقال دادن این معادن برای تولید فولاد هزینهبر خواهد بود. از سوی دیگر ممکن است برخی معادن اصلا اقتصادی نباشند. بنابراین با توجه به تمام این شرایط، واردات سنگآهن ممکن است بهصرفهتر باشد.
